اجزاء دستگاه سی تی اسکن
تخت بيمار
تختي كه بيمار روي آن قرار ميگيرد داراي يك موتور محركه بوده كه قرارگيري دقيق ناحية مورد بررسي را در شكاف كوليماتور و همچنين حركت خودكار تخت در فواصل بين مقاطع را ميسر ميكند.
وظيفة عمدة تخت، حركت دادن بيمار در زمان اسكن است. چهار جهت حركت تخت شامل حركت به سمت گانتري و در جهت دور شدن از گانتري و بالا و پايين شدن تخت است. ارتفاع تخت قبل از شروع اسكن تعيين ميشود و در زمان اسكن تخت بالا و پايين نميرود. كاربر بايد ارتفاع تخت را به گونهاي تنظيم نمايد كه ناحية مورد نظرش در مركز دايرة گانتري قرار بگيرد تا تصوير بهدست آمده نيز بهطور كامل حاصل شود. بد نيست به اين موضوع اشاره كنيم كه اصولاً در دستگاههاي سيتياسكن امروزي تهيه سه نوع اسكن امكانپذير است: 1- توپوگرام و يا راديوگرافي ديژيتال 2- تهيه مقاطع آگزيال3- اسكن مارپيچي. در تهيه توپوگرام ، گانتري دوران نميكند و مجموعة تيوب و آشكارساز بهطور ثابت در زاويهاي كه كاربر تعيين كرده است، ميايستد و تنها تخت است كه در تمام مدت اشعهدهي حركت ميكند. در اين نوع اسكن، تصوير بهدست آمده مانند تصاوير راديولوژي است. چون بدن بيمار تنها از يك جهت مشاهده ميشود. تصاوير توپوگرام چندان جنبة تشخيصي ندارند و تنها به كاربركمك ميكنند كه به سيستم، محل مورد نظري كه بايد توموگرافي شود، اعلام نمايد. در تصويربرداري آگزيال و يا مقطع به مقطع تخت حركتي ندارد و گانتري بهدور ناحية مورد نظر يك دوران كامل نموده و از آن ناحيه يك تصوير توليد ميكند. با توجه به اينكه هدف از توموگرافي دريافت تصاوير از برشهاي مختلف در نقاط مختلف بدن است، دستگاه سيتياسكن بهگونهاي طراحي شده است كه پس از انجام يك اسكن آگزيال، تخت بهطور اتوماتيك حركت كرده، ناحية بعدي را در مسير اشعه قرار ميدهد. تخت در اين ناحيه متوقف ميماند تا گانتري يك دور كامل دوران كرده و تصوير را برداشت كند و سپس مجدداً تخت ناحية ديگري را در مسير اشعه قرار ميدهد. اين فرآيند تا جايي كه كاربر بخواهد ميتواند ادامه يابد. فاصلة بين شروع يك مقطع تا شروع مقطع را فاصله مقاطع ميگويند كه توسط اپراتور قابل تنظيم است. در تصويربرداري بهروش اسپيرال ( اسكن حجمي) هم تخت و هم گانتري بهطور همزمان در حين اسكن حركت ميكنند و تيوب و آشكارساز بهصورت مارپيچي بهدور بدن ميچرخند سيستم پس از جمعآوري اطلاعات، اقدام به بازسازي تصاويري ميكند كه ظاهراً شبيه تصاوير آگزيال است. لازم به ذكر است كه اين روش تصويربرداري تنها در دستگاههاي سيتياسكن اسپيرال امكانپذير است.
حركت افقي تخت معمولاً توسط موتورهاي دقيق صورت ميگيرد. سيستم كنترل دستگاه علاوه بر كنترل عملكرد موتور محركة تخت، از وضعيت تخت در تمامي لحظات حركت آن نمونهبرداري كرده و به پردازشگر اصلي فيدبك ميكند تا احتمال هرگونه خطايي را به صفر برساند. محل استقرار تخت در جهت افقي (محور Z) در هر لحظه توسط نمايشگري كه روي گانتري قرار دارد، نمايش داده ميشود تا كاربر بتواند با استفاده از كليدهاي مربوط به حركت تخت، بيمار را در ناحية مورد نظرش قرار دهد. حركت عمودي تخت معمولاً بهصورت هيدروليك است. ميزان مانور تخت در جهت افقي در حدود 2 متر و در جهت عمودي 1 متر است. جنس روية تخت بهگونهاي طراحي شده است كه عاري از فلز است و چندان مزاحمتي در امر تصويربرداري ايجاد نميكند و تا حد ممكن بهگونهاي طراحي شده است كه داراي حداقل ضريب تضعيف (M) فوتوني باشد كه معمولاً از جنس فيبرهاي كربني است.
ژنراتور اشعه ايكس
ژنراتور، ولتاژ مورد نياز تيوب اشعة X را تأمين ميكند.همانطور كه قبلا توضيح داديم براي توليد اشعة ايكس در تيوب، سه عامل اصلي لازم است: اول جرياني است كه بايستي در فيلامان (كاتد) برقرار شود تا با داغ شدن آن، الكترونهاي آزاد بهصورت ابر الكتروني در اطراف فيلامان مستقر شوند. دوم اختلاف پتانسيلي است كه بتواند الكترونها را از اطراف كاتد به سمت آند شتاب دهد و سوم، هدف و يا آند است كه الكترونها پس از شتاب گرفتن به آن برخورد ميكنند. در واقع وظيفة ژنراتور فراهم كردن تمامي اين امكانات براي توليد اشعة ايكس است. به اين ترتيب ميتوان گفت كه ژنراتور وظايف زير را بر عهده دارد:
1. برقرار كردن جريان در فيلامان تيوب
2. برقرار كردن اختلاف پتانسيل با ولتاژ بالا بين آند و كاتد
3. به گردش در آوردن آند
يكي از وظايف ژنراتور فراهم كردن جريان فيلامان و كنترل آن است. هر چه جريان بيشتري در فيلامان برقرار شود، الكترونهاي بيشتري در اطرافش ايجاد ميشود و در نتيجه، با اعمال ولتاژ بين آند و كاتد، تعداد الكترون بيشتري در واحد زمان از كاتد به سمت آند حركت ميكنند و به عبارت ديگر جريان بيشتري در داخل تيوب برقرار ميشود. با توجه به كوچك بودن مقدار جريان برقرار شده در تيوب معمولاً آن را بر حسب ميليآمپر ارزيابي ميكنند. در هر لحظه، ژنراتور از جريان فيلامان و مقدار mA فيدبك ميگيرد و سعي ميكند مقدار mA را روي مقداري كه سيستم دستور داده است، ثابت نگه دارد. اگر به هر دليلي ژنراتور نتواند جريان مناسب و تعيين شده را در تيوب برقرار كند، پيغام خطايي براي پروسسور مركزي ارسال كرده و عمل اسكن در هر مرحلهاي كه باشد، متوقف ميشود. از ديگر وظايف ژنراتور، تهية ولتاژ بالايي است كه بايستي بين آند و كاتد تيوب قرار بگيرد. هرچه اختلاف پتانسيل بين آند و كاتد بيشتر باشد، الكترونها شتاب بيشتري گرفته و طيف اشعة ايكس داراي شدت و انرژي بالاتري خواهد بود. ژنراتور براي ثابت نگه داشتن مقدار ولتاژ، لحظه به لحظه از اختلاف پتانسيل بين دو سر تيوب فيدبك ميگيرد. به علت مقدار زياد اين ولتاژ، آنرا بر حسب كيلوولتاژ KV ارزيابي ميكنند.
حدود 99 درصد از انرژي الكترونهاي شتابدار به گرما تبديل ميشود كه لازم است به نحوي اين گرما به بيرون منتقل شود. علاوه بر آن در تيوبها، آند را توسط يك سيستم روتور-استاتور به دوران در ميآورند تا گرما در سطح آند پخش شده و در يك نقطه متمركز نشود. سرعت دوران آند نيز توسط ژنراتور كنترل ميشود.
وظيفة كنترل اجزاي مختلف ژنراتور بر عهده يك پردازشگر است. اين پردازشگر نيز خود به پردازشگر اصلي سيستم متصل است و فرمانهاي لازم را دريافت كرده و يا پيغامهاي خطا را براي آن ارسال ميكند. در گذشته ژنراتور در دستگاههاي سيتياسكن بر اساس برق شهر (50 تا 60 هرتز) كار ميكردند و اين باعث ميشد كه ابعاد آنها بزرگ بوده و در كابينتهاي مجزا قرار بگيرند و ولتاژ مورد نياز براي تيوب از طريق كابلهاي فشار قوي به داخل گانتري و تيوب منتقل ميشد. اما امروزه ژنراتورهاي فركانس بالا، داراي ابعاد كوچكتري شدهاند و داراي بازدهي بهتري هستند. ابعاد كوچك اين ژنراتورها باعث شده است كه بتوان آنها را در داخل گانتري قرار داد. بهطوري كه در بعضي سيستمها، همزمان با تيوب و آشكارساز، ژنراتور هم دوران ميكند.
كنسول كاربر
در دستگاههاي قديمي، بخش كنترل مركزي و كامپيوتر اصلي و قسمت پردازش تصاوير بهطور جداگانه در كابينتهاي مستقل تعبيه ميشدند.
ولي امروزه تمامي اين اجزاء در داخل كنسول قرار داده شده است. كامپيوتر شامل يك كامپيوتر معمولي و تجهيزات جانبي آن ميباشد. كامپيوتر مانند يك مركز كنترل براي تنظيم حركات تخت و گانتري، توليد اشعه و جمعآوري اطلاعات عمل ميكند. بهطور خلاصه ميتوان گفت كه كنسول كاربر علاوه بر كنترل كل سيستم سيتياسكن، وظيفة پردازش اطلاعات وارد شده از سيستم جمعآوري دادهها و بازسازي تصاوير را بر عهده دارد . علاوه بر آن واسطهاي بين سيستم و كاربر است، بهگونهاي كه كاربر تمامي فرامين مورد نظر خود اعم از مشخصات اسكن شامل ميزان mA، KV، سرعت اسكن، ضخامت اشعه و يا ضخامت تصوير، ناحيهاي كه تصوير اسكن بايد گرفته شود، نواحي انجام توموگرافي آگزيال و پس از انجام اسكن مشاهدة تصاوير و انجام پردازشهاي بعدي ، تمامي امكانات و اختياراتي است كه سيستم به كاربر ميدهد.
قسمت نمايش نيز شامل صفحه نمايش، كليدهاي كنترل كننده كيفيت تصوير و كنترل كننده دستگاه و حافظة دستگاه است.
